Wat is neoliberalisme?
De dominante politieke ideologie van het einde van de 20e eeuw is de laatste tijd uit de gratie geraakt
Hulton Archief
Neoliberalisme is de afgelopen jaren een beetje een vies woord geworden.
Labour-leider Jeremy Corbyn zei vorige maand: Neoliberalisme is een ideologie die gemeenschappen en levens verwoest. Het is een ideologie waar deze regering nog steeds absoluut aan gehecht is terwijl ze verwoesting aanrichten met hun onophoudelijke bezuinigingen.
De term is een middel geworden om een schijnbaar alomtegenwoordige reeks marktgericht beleid te identificeren als grotendeels verantwoordelijk voor een breed scala aan sociale, politieke, ecologische en economische problemen, legt de Handboek van het neoliberalisme .
Het handboek stelt echter dat het beschouwen van de term als louter een pejoratieve of radicale politieke slogan betekent dat het zijn capaciteit als analytisch frame vermindert.
Als het neoliberalisme moet dienen als een manier om de transformatie van de samenleving in de afgelopen decennia te begrijpen, dan moet het concept worden uitgepakt, zeggen de redacteuren van het boek.
Dus wat is neoliberalisme precies en waarom is het zo controversieel?
Wat is de geschiedenis van de term?
Traditioneel verwijst neoliberalisme naar een systeem van economisch en politiek denken dat prioriteit geeft aan privé-eigendom van infrastructuur, deregulering van nationale economieën en de uitbreiding van marktideeën naar vele domeinen van het leven, waaronder onderwijs, gezondheidszorg en zelfs persoonlijke relaties.
De term zelf werd bedacht op een bijeenkomst van intellectuelen en staatsfunctionarissen in Parijs in 1938. Onder de aanwezigen waren Friedrich von Hayek, een Oostenrijks-Britse econoom en filosoof, en Milton Friedman, een Amerikaanse econoom, die het fiscale beleid van de overheid als een middel om invloed uit te oefenen verwierp de bedrijfscyclus. Het paar domineerde de politieke discussies in de jaren zeventig en tachtig.
In het algemeen ziet het neoliberalisme concurrentie als het bepalende kenmerk van menselijke relaties, zegt politiek schrijver en activist George Monbiot.
Het herdefinieert burgers als consumenten, wiens democratische keuzes het best kunnen worden gemaakt door te kopen en verkopen, een proces dat verdienste beloont en inefficiëntie bestraft, zegt hij.
Het neoliberalisme stelt dat de markt voordelen oplevert die nooit door planning kunnen worden bereikt, voegt Monbiot eraan toe.
Hoe is het populair geworden?
Het neoliberalisme werd overgenomen door politieke leiders, waaronder Margaret Thatcher in Groot-Brittannië, Ronald Reagan in de VS en Deng Xiaoping in China. Veel commentatoren beweren inderdaad dat het neoliberalisme sinds de jaren zeventig en tachtig een dominante kracht is geweest in de meeste landen en internationale instellingen.
De neoliberale ideologie en het beleid kregen in de daaropvolgende decennia steeds meer invloed, zoals geïllustreerd door de Britse Labour Party officieel verlaten in 1995 van zijn inzet voor de gemeenschappelijke eigendom van de productiemiddelen.
Het duidelijkste teken van het nieuwe belang van het neoliberalisme was echter de opkomst van het libertarisme als politieke kracht, zegt hij. Encyclopedia Britannica . Degenen die de doctrine volgen, beschouwen de waarde van vrijheid als een kernprincipe.
De uitslag van het EU-referendum in het VK wordt algemeen beschouwd als een libertaire droom , een standpunt gesteund door Boris Johnson op zijn beroemde onafhankelijkheidsdag toespraak in de aanloop naar de stemming van 2016.
Waarom is het zo controversieel?
Zoals altijd, waar je op het politieke spectrum valt, heeft het de neiging om je kijk op het neoliberalisme te bepalen.
Voor links impliceert neoliberalisme vaak een vorm van liberale politiek die marktgebaseerde oplossingen voor sociale problemen heeft omarmd, zegt De nieuwe republiek tijdschrift.
Hoewel de inzichten van Hayek en Friedman over het nut van markten – met name de toegang tot de sociaal verspreide kennis die erin verankerd is – waardevol zijn, zegt De onafhankelijke ’s Ben Chu, het is ook waar dat een mentaliteit die de uitbreiding van markten presenteert als het antwoord op elke sociale vraag, een destructieve pathologie is.
Deze leugen van ‘vrije keuze’ demotiveert en depolitiseert, beaamt Ruth Cain, hoofddocent rechten aan de Universiteit van Kent, in een artikel over Het gesprek . In zo'n wereld zijn depressie, angst, narcisme volkomen logische reacties, schrijft ze.
Cain haalt studies aan die hebben aangetoond dat neoliberale samenlevingen hun burgers zowel lichamelijk als geestelijk ziek maken; het effect wordt groter naarmate de samenleving ongelijker is en de burgers meer onbeschermd zijn tegen 'concurrentievermogen' van de vrije markt.
Maar anderen beweren dat neoliberale economische modellen conventioneel zijn, omdat ze dicteren dat overheden hun financiën onder controle moeten houden, eigendomsrechten moeten beschermen en dat bedrijven de ruimte moeten hebben om onbelemmerd beslissingen te nemen.
Als de linkse econoom Dani Rodrik eerder heeft opgemerkt, is er geen inherent probleem met deze principes - maar ze zijn geen one-size-fits-all oplossing, zegt Sky News 's Ed Conway.
Ongetwijfeld werden ze na de val van de Berlijnse Muur overijverig geïmplementeerd en soms verkeerd toegepast, met de aanmoediging van het IMF en de Wereldbank (in wat bekend werd als de Washington Consensus). Dat is jammer, maar staat nauwelijks gelijk aan een ideologie, stelt Conway.
In feite, voegt hij eraan toe, zijn we sinds de jaren zestig verschoven van een wereld waar veel van de economische instellingen veel eenvoudiger, veel meer gereguleerd en, eerlijk gezegd, begrijpelijker waren, naar een wereld die inherent complexer, chaotischer en onsamenhangend is.
Maar het is veel gemakkelijker om de indruk te wekken dat je vijanden een mysterieuze meerlettergrepige ideologie volgen dan toe te geven dat de problemen waarmee we worden geconfronteerd veel complexer en hardnekkiger zijn dan dat, concludeert Conway.
